Do czyich rak powinny byc wyplacane swiadczenia alimentacyjne jesli uprawnionym jest maloletni
“…1. Uprawniona do zadania swiadczen alimentacyjnych jest wylacznie osoba, ktorej potrzeby maja byc zaspokojone za pomoca tych swiadczen. W zwiazku z tym w procesie o alimenty wylacznie ona jest powodem, niezaleznie od tego, kto w jej interesie wystapil z powodztwem. Wedlug przyjetego bowiem w kodeksie rozwiazania powodem jest osoba, na rzecz ktorej ma nastapic rozpoznanie sprawy i urzeczywistnienie prawa. Stad stronami nie sa przedstawiciele ustawowi stron, powolani do ich reprezentowania w postepowaniu, a w szczegolnosci w procesie o alimenty dla dziecka strona powodowa ” przykladowo rzecz biorac”
nie jest matka, ale dziecko, matka zas wystepuje jako jego przedstawiciel ustawowy.
Uregulowanie to rzutuje w sposob bezposredni na tresc wyroku, ktory w swej czesci dyspozytywnej ” ze wzgledu na granice powagi rzeczy osadzonej ” zawiera w mysl art. 325 kpc dwa istotne elementy: rozstrzygniecie o zadaniach stron oraz dokladne okreslenie osoby uprawnionej i zobowiazanej.
Wsrod koniecznych elementow wyroku nie zamieszcza natomiast ustawa warunku okreslenia przedstawicieli ustawowych. Brak zatem uzasadnionych podstaw do wysuniecia twierdzenia, iz wymienienie przedstawiciela ustawowego nalezy do istotnych elementow wyroku. Wysunietego stanowiska nie podwaza okolicznosc, ze w mysl niektorych unormowan kodeksu postepowania cywilnego do tych osob moga byc stosowane przepisy o stronach (art. 300 ” 2) oraz ze przepisy o przedstawicielach ustawowych znajduja sie w tytule dotyczacym stron.
2. Wedlug wieloletniej i przewazajacej praktyki w wyrokach zasadzajacych alimenty na rzecz osob maloletnich sady wymieniaja takze imiennie okreslonych przedstawicieli ustawowych, do rak ktorych swiadczenia te maja byc wyplacane. Prawidlowosci tej praktyki nie nalezy kwestionowac, gdyz jest ona niemal powszechna, utrwalona, nie pozostaje w sprzecznosci z obowiazujacym prawem i odgrywa powazna role z praktycznego punktu widzenia. W szczegolnosci nie narusza ona dyspozycji art. 325 kpc. Przepis ten bowiem wymienia tylko elementy, ktore wyrok powinien zawierac, nie wylacza natomiast zamieszczenia w sentencji orzeczenia elementow uzasadnionych wzgledami celowosci i praktycznej przydatnosci. Wyrok ” jak kazdy dokument publiczny ” obok elementow stanowiacych o jego istocie i bycie prawnym, moze zawierac elementy dotyczace kwestii ubocznych. Za takim stanowiskiem przemawia na przyklad tresc § 120 rozporzadzenia Ministra Sprawiedliwosci z dnia 23 grudnia 1969 r. regulamin czynnosci sadow wojewodzkich i powiatowych w sprawach cywilnych i karnych (Dz. U. 1969 r. Nr 37 poz. 325), wedlug ktorego w przypadku, gdy orzeczeniem zasadza sie naleznosc, jakiej ze wzgledu na jej rodzaj przysluguje pierwszenstwo egzekucyjne, sad wymienia w sentencji orzeczenia rodzaj naleznosci. Dyrektywa ta odnosi sie niewatpliwie do alimentow, skoro one korzystaja z takiego pierwszenstwa (art. 1025 § 1 pkt 2 kpc). Praktyka taka ma rowniez istotne znaczenie z punktu widzenia sprawnosci egzekucji, a zwlaszcza rytmicznosci wyplacania swiadczen, gdyz stwarza pelna jasnosc co do osoby uprawnionej do odbioru alimentow.
3. Akceptacja dotychczasowej praktyki nie oznacza jednak, ze wskazanie w wyroku zasadzajacym alimenty na rzecz osoby maloletniej jej przedstawiciela ustawowego, stanowi istotny element tytulu wykonawczego w rozumieniu art. 804 kpc, wylaczajacego uprawnienie organu egzekucyjnego do badania zasadnosci i wymagalnosci obowiazku objetego tym dokumentem. Z tego punktu widzenia tytul wykonawczy stwierdza dwie istotne kwestie: zakres uprawnien wierzyciela i zakres obowiazku dluznika. Te dwa elementy decyduja o istocie tytulu wykonawczego i stanowia jego tresc. Wszystkie inne zawarte w nim wzmianki maja tylko wtorny charakter i stad ich zamieszczenie lub brak nie wplywaja na istote tego dokumentu. Zawarte zatem w wyroku zasadzajacym alimenty wymienienie przedstawiciela ustawowego nie moze byc uwazane za element tytulu wykonawczego w podanym rozumieniu, ale jedynie za dowod umocowania do dzialania w imieniu maloletniego w postepowaniu egzekucyjnym, a w szczegolnosci do odbioru zasadzonych alimentow. Taki charakter omawianej wzmianki wynika z tresci art. 65 i 66 kpc regulujacych kwestie zdolnosci procesowej osob maloletnich, przepisy te bowiem stosuje sie poprzez norme odsylajaca do art. 13 § 2 kpc takze do egzekucji. Wylaczenie uprawnienia do badania w zakresie okreslonym art. 804 kpc ogranicza sie zatem do istotnych elementow tytulu egzekucyjnego, a w konsekwencji odpowiednich elementow tytulu wykonawczego.
Wskazane ograniczenie nie moze jednak oznaczac uprawnienia organu egzekucyjnego do badania zasadnosci elementu dotyczacego okreslenia przedstawiciela ustawowego. Ustalenie w tym zakresie nalezy do kompetencji sadu i dlatego z ogolnych zasad oraz charakteru funkcji komornika jako organu wykonawczego wynika, iz nie przysluguje mu rowniez uprawnienie do badania zasadnosci i tej czesci tytulu wykonawczego.
4. W toku egzekucji alimentow moze dojsc do zmiany w osobie przedstawiciela ustawowego dziecka lub utraty przez nia tego przymiotu. Sytuacje takie zachodza najczesciej, gdy wierzyciel uzyskal pelnoletnosc zachowujac uprawnienia do alimentow, w razie pozbawienia, ograniczenia i zawieszenia wladzy rodzicielskiej rodzica wymienionego w wyroku jako przedstawiciel ustawowy dziecka, albo zmiany opiekuna, czy kuratora, badz na skutek umieszczenia dziecka w rodzinie zastepczej lub placowce opiekunczo-wychowawczej. Powstaje wowczas sprzecznosc pomiedzy brzmieniem tytulu wykonawczego a rzeczywistym stanem prawnym. Wylaniaja sie trudnosci przy sciaganiu alimentow, co moze grozic zahamowaniem w rytmicznym dostarczaniu osobie uprawnionej niezbednych srodkow utrzymania. Trudnosci te powstaja zwlaszcza przy wyplacie swiadczen z funduszu alimentacyjnego wowczas, gdy dziecko uprawnione do swiadczen alimentacyjnych przebywa w domu dziecka, a matka, posiadajac formalny tytul uprawniajacy do odbioru alimentow, prowadzi egzekucje przeciwko zobowiazanemu. Powstaja one rowniez w wypadku dokonywania potracen z wynagrodzenia za prace bez postepowania egzekucyjnego â�� stosownie do art. 88 § 1 i 2 kp oraz art. 1081 § 3 kpc.
Wylania sie wowczas zagadnienie sposobu, w jakim zachodzaca pomiedzy trescia tytulu wykonawczego a stanem rzeczywistym sprzecznosc powinna byc usunieta. Kodeks postepowania cywilnego nie reguluje tego problemu, a unormowania przewidziane art. 788 § 1 kpc oraz art. 840 § 1 pkt 2 kpc sa nieprzydatne, gdyz dotycza stron, a nie ich przedstawicieli ustawowych. Zmiana w osobie przedstawiciela ustawowego nie wymaga tez stwierdzenia w oddzielnym, incydentalnym postepowaniu, toczacym sie wylacznie na uzytek egzekucji.
Rozwiazania zagadnienia szukac nalezy w przepisach prawa materialnego dotyczacych reprezentacji osob maloletnich. Dziecko z uwagi na brak lub ograniczenie zdolnosci do czynnosci prawnych musi miec przedstawiciela ustawowego. Zmiany w tym zakresie znajduja swoje odzwierciedlenie w odpowiednim orzeczeniu sadu opiekunczego.
Z uwagi na roznorodnosc mogacych wchodzic w rachube sytuacji odpowiedz na pytanie, do czyich rak ma byc dokonywana wyplata zasadzonych alimentow w razie utraty przez przedstawiciela ustawowego wymienionego w wyroku zasadzajacym to swiadczenie uprawnienia do reprezentacji maloletniego, nie moze byc jednolita. Nalezy jednak przyjac ogolna zasade, ze w przypadku, gdy w wyroku zostala wymieniona osoba uprawniona do odbioru alimentow zasadzonych na rzecz maloletniego, organ egzekucyjny lub organ zobowiazany do wyplaty swiadczen powinien przekazywac alimenty do rak tej osoby.
Organy te moga przekazac swiadczenie innej osobie w razie przedstawienia orzeczenia sadu opiekunczego, wskazujacego, ze one sa przedstawicielami ustawowymi maloletniego. Tak wiec przykladowo w razie pozbawienia wladzy rodzicielskiej osoby, ktora zostala wymieniona w wyroku zasadzajacym alimenty jako przedstawiciel ustawowy maloletniego, i ustanowienia opieki nad dzieckiem, dane orzeczenie stanowi legitymacje do pobierania swiadczen.
5. Moze sie zdarzyc, ze wskazana w wyroku osoba jako przedstawiciel ustawowy, mimo utraty uprawnienia do reprezentacji, utrzymuje nadal osobe maloletnia. Sytuacje takie moga zachodzic najczesciej w razie wydania przed sad opiekunczy postanowienia o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastepczej lub placowce opiekunczo-wychowawczej, gdy pomiedzy wydaniem orzeczenia i jego wykonaniem z reguly uplywa pewien okres. W takiej sytuacji uprawnienie do pobierania alimentow przysluguje dotychczasowemu przedstawicielowi ustawowemu. Rodzicom zastepczym i placowkom opiekunczo-wychowawczym uprawnienie do pobierania przyznanych dziecku alimentow przysluguje dopiero od chwili przejecia pieczy nad osoba maloletnia.
6. W razie zmiany osoby uprawnionej do odbioru alimentow prawo do egzekwowania zaleglych swiadczen za okres do zaistnienia tej zmiany przysluguje nowo ustanowionemu przedstawicielowi ustawowemu. Nie moze ich sciagnac osoba, ktora stracila przymiot przedstawiciela ustawowego, z chwila bowiem utraty tego przymiotu gasna zwiazane z nim uprawnienia.
7. W przypadku uzyskania przez uprawnionego pelnoletnosci z zachowaniem prawa do dalszej alimentacji wyplata swiadczenia moze nastapic wylacznie do jego rak. Zdarzenie to nie wymaga stwierdzenia orzeczeniem sadu opiekunczego i dlatego do wykazania legitymacji do osobistego odbioru swiadczen wystarcza odpowiednie dokumenty stanu cywilnego.
8. Kwestia, do czyich rak maja byc wyplacone alimenty, moze w pewnych sytuacjach budzic watpliwosci, np. w razie smierci matki, gdy ojciec zyje, a jej tylko sluzylo wykonywanie wladzy rodzicielskiej. Jest jednak rzecza oczywista, ze organ egzekucyjny oraz organ zobowiazany do wyplaty swiadczen nie powinny przekazywac alimentow osobie nieuprawnionej. W razie zatem uzasadnionej watpliwosci w tym zakresie organy te maja obowiazek zwrocic sie do sadu opiekunczego o wyjasnienie.
Nalezy jednak podkreslic, ze czynnosc ta powinna byc przedsiebrana tylko w uzasadnionych przypadkach i z duza starannoscia, gdyz wiaze sie ona z zakloceniem w rytmicznym dostarczaniu osobie uprawnionej koniecznych srodkow utrzymania
Powyzej cytujemy wyjatki z uzasadnienia uchwaly Skladu Siedmiu Sedziow Sadu Najwyzszego Izba Cywilna z dnia 16 kwietnia 1977 roku, III CZP 14/77, OSNCP 1977/7 poz. 106